ฟื้นระบบนิเวศป่าบึงน้ำจืดในลุ่มน้ำเจ้าพระยา: โมเดลชุมชนหลวงประสิทธิ์เพื่อการปรับตัวต่อภาวะโลกรวน

The original article is in Thai. English summary video clip is below.

พื้นที่เสนาน้อย–เสนากลาง–เสนาใหญ่เมื่อครั้งกรุงศรีอยุธยาจนถึงกลางกรุงรัตนโกสินทร์เคยเป็นป่าบึงน้ำจืด (freshwater swamp forest) ที่ทำหน้าที่รองรับน้ำหลากและปกป้องกรุงศรีอยุธยาจากข้าศึก จนกระทั่งได้รับการเปลี่ยนเป็นพื้นที่ทำนาและการขยายการตั้งถิ่นฐานหลังการขุดคลองพระยาบรรลือในสมัยรัชกาลที่ 5 เมื่อกว่าร้อยปีก่อน

ปัจจุบัน ชุมชนหลวงประสิทธิ์กำลังฟื้นระบบนิเวศดั้งเดิมของพื้นที่ลุ่มน้ำแห่งนี้ เพื่อเพิ่มความสามารถในการรับน้ำ สร้างความชุ่มชื้น และเสริมความหลากหลายทางชีวภาพในยุคที่สภาพภูมิอากาศเปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็ว

การออกแบบพื้นที่ตามภูมิปัญญาและข้อมูลเชิงวิทยาศาสตร์

พื้นที่กว่า 8 เฮกตาร์หรือ 50 ไร่ ได้รับการปรับปรุงด้วยระบบยกคันสวนและขุดท้องร่อง (Ridge and Furrow System) เพื่อกักเก็บน้ำ และสร้างสภาวะภูมิอากาศย่อยที่เหมาะกับการฟื้นฟูป่าบึงน้ำจืด

แนวคิดนี้สอดคล้องกับคำแนะนำของ หลวงประสิทธิ์นรกรรม อดีตนายอำเภอของอำเภอราชครามในสมัยรัชกาลที่ 6–7 (อำเภอบางไทรปัจจุบัน) ซึ่งเคยส่งเสริมให้เกษตรกรใช้รูปแบบการจัดการพื้นที่ลุ่มน้ำสำหรับการทำสวนผลไม้แทนการทำนาเชิงเดี่ยวเพียงอย่างเดียว

โมเดลวนเกษตร 9 ชั้นเรือนยอด (9-Layer Wetland Agroforestry Model)

ชุมชนหลวงประสิทธิ์ ตำบลสิงหนาท อำเภอลาดบัวหลวง ได้ออกแบบระบบปลูกไม้ให้เลียนแบบโครงสร้างป่าบึงน้ำจืดจริง ณ BTLLAgroforestry Field-Monitoring Lab ขนาด 50 ไร่ โดยแบ่งเป็น 9 ชั้น ได้แก่

1. ชั้นเรือนยอดสูง – ยางนา พะยอม ประดู่ป่า พะยูง ชิงชัน มะเกลือ สะเดา หว้า ตาล มะฮอกกานี ทองหลางน้ำ
2. ชั้นเรือนยอดกลาง – มะม่วง มะขาม ขนุน กล้วย ไผ่ อินทนิลน้ำ เสลา มะกล่ำต้น
3. ชั้นเรือนยอดล่าง – เพกาเตี้ย มะกอกน้ำ
4. ชั้นไม้พุ่ม – ชุมเห็ดเทศ กระเจี๊ยบ หม่อน
5. ชั้นพืชล้มลุก – โสมไทย กะเพรา โหระพา ว่านหางจระเข้
6. ชั้นพืชหัวใต้ดิน – ขิง ข่า กระชายดำ ไพล มันเทศ มันพร้าว
7. ชั้นคลุมดิน – ผักแว่น ผักบุ้งนา ตำลึง ผักกูด
8. ชั้นไม้เลื้อย – ถั่วพู บวบ อัญชัน
9. ชั้นพืชน้ำ – บัวหลวง แหน

การจัดระบบเช่นนี้ช่วยให้พื้นที่ฟื้นตัวอย่างเป็นธรรมชาติ และเริ่มพบการกลับมาของเห็ดป่า เช่น เห็ดตับเต่า ซึ่งไม่พบมานานหลายสิบปีจากการทำนาเชิงเดี่ยวที่ใช้สารเคมีอย่างต่อเนื่อง

การอนุรักษ์พันธุกรรมไม้พื้นถิ่น: ต้นหมัน

ชุมชนหลวงประสิทธิ์ยังเป็นพื้นที่สำคัญในการสืบพันธุกรรมของ ต้นหมัน ไม้พื้นถิ่นของอยุธยาที่เริ่มหายาก โดยใช้ต้นแม่ที่มีอายุมากจากโรงเรียนหงสประภาสประสิทธิ์เป็นแหล่งพันธุ์ ในอดีตยางจากผลหมันนิยมนำมาใช้เป็นยาแนวเรือ การขยายพันธุ์ต้นหมันจึงเป็นทั้งการอนุรักษ์พันธุกรรม และการสืบสานอัตลักษณ์ของพื้นที่

The journey of Cordia cochinchinensis Pierre as young plants from a local school established over 70 years ago in the Lat Bua Luang district, Ayutthaya, to BTLLAgroforestry for conservation and propagation purposes in 2025.

การใช้เทคโนโลยีระดับสากลเพื่อวัดผลลัพธ์

ชุมชนหลวงประสิทธิ์ได้รับการสนับสนุนจาก Open Forest Protocol (OFP) เพื่อตรวจวัดและยืนยันคาร์บอนด้วยข้อมูลดาวเทียมร่วมกับการเก็บข้อมูลภาคสนาม ทำให้สามารถตรวจสอบผลลัพธ์ได้ตามมาตรฐานสากล (digital MRV)

เป้าหมายระยะยาว: พื้นที่เรียนรู้ด้านระบบนิเวศในพื้นที่ชุมน้ำ ลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนล่าง

ชุมชนมีแผนขยายพื้นที่สู่การเป็นสวนรุกขชาติที่มีชีวิตในพื้นที่รับน้ำของลุ่มน้ำเจ้าพระยา เพื่อเป็นแหล่งเรียนรู้ด้านนิเวศ การปรับตัวต่อภาวะโลกรวน และเป็นพื้นที่เปิดสำหรับงานวิจัยด้าน AI และ Machine Learning ของสถาบันการศึกษาและสถาบันวิจัยร่วมกับชุมชนในอนาคต

โครงการฟื้นฟูสิ่งแวดล้อมของป่าบึงน้ำจืดที่ปรับตัวกับภาวะโลกรวนและการอยู่ร่วมของชุมชนกับสิ่งแวดล้อมอย่างยั่งยืนของชุมชนหลวงประสิทธิ์ เป็นการผสานภูมิปัญญาท้องถิ่น วิทยาศาสตร์สมัยใหม่ และการจัดการลุ่มน้ำ เพื่อฟื้นระบบนิเวศป่าบึงน้ำจืดที่หายไปจากอยุธยาและสร้างความยั่งยืนให้กับชุมชนในระยะยาว ผลลัพธ์ที่เกิดขึ้นจากความพยายามของชุมชนหลวงประสิทธิ์ในการเพิ่มพื้นที่ป่าไม้ในพระนครศรีอยุธยาจากการทำนาเชิงเดี่ยวเป็นการปลูกพืชผสมผสานตามแนวทางเกษตรทฤษฎีใหม่และปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียง คือการเพิ่มความหลากหลายทางชีวภาพ การสร้างรายได้หมุนเวียนจากพืชอาหารและไม้มีค่า การพัฒนาพื้นที่เป็นแหล่งเรียนรู้ด้าน STEM กับการจัดการพื้นที่ชุ่มน้ำ และการสร้างความร่วมมือในชุมชนผ่านโมเดลหุ้นส่วนสีเขียว